An diofar eadar na mùthaidhean a rinneadh air "Somhairle MacGill-Eain"

Chaidh 1,797 baidht a chur ris ,  6 bhliadhnaichean air ais
Sgeulachd-beatha, bàrdachd
b
(Sgeulachd-beatha, bàrdachd)
[[Image:Somhairlemacgilleain2.png|right|300px|thumb|Somhairle MacGill-Eain]]
 
'S e prìomh bhàrd [[Gàidhlig]] an fhicheadamh linn a bh' ann an '''Somhairle MacGill-Eain '''(26 an Dàmhair 1911, [[Òsgaig]] - 24 an t-Samhain 1996, [[Inbhir Nis]]). Dh' atharraich e saoghal [[bàrdachd]] na [[Gàidhlig]] gu tur nuair a dh'fhoillsich e [[Dàin do Eimhir|''Dàin do Eimhir'']] ann an 1943. Tha an sreath bàrdachd seo a' suathadh air gaol, briseadh-cridhe, [[An Cuilthionn]], [[Cogadh Sìobhalta na Spàinne]], [[Ùisdean MacDhiarmaid]], [[communachasco-mhaoineas]] is [[nàiseantachas]], uaireannan anns an aon dàn.
 
== Sgeulachd Beatha ==
 
Rugadh Somhairle MacGill-Eain ann an [[26 an Dàmhair]] [[1911]] ann an [[Òsgaig]], baile beag anns an [[Eilean Ratharsair]]. Fhuair e foghlam òige an toiseach ann an [[Ratharsair]] fhèin agus an uair sin anns an àrd-sgoil ann am [[Port Rìgh]]. Chaidh e dhan [[Oilthigh Dhùn Èideann|Oilthigh Dhùn Éideann]] ann an 1929.
=== Ratharsair ===
Rugadh Somhairle MacGill-Eain ann an [[26 an Dàmhair]] [[1911]] ann an [[Òsgaig]], baile beag anns an [[Eilean Ratharsair]]. Fhuair e foghlam òige an toiseach ann an [[Ratharsair]] fhèin agus an uair sin anns an àrd-sgoil ann am [[Port Rìgh]]. Chaidh e dhan [[Oilthigh Dhùn Èideann|Oilthigh Dhùn Éideann]] ann an 1929.
 
Air gach taobh bha na daoine bhon tàinig e tàlantach a thaobh òran, ciùil agus bàrdachd. Bha dithis pheathraichean agus ceathrar bhràithrean anns an aon teaghlach ri Somhairle agus bha tàlantan sònraichte nam measg fhèin cuideachd.
 
Bha [[An Eaglais Shaor Chleireach|an Eaglais Shaor-Chlèireach]] làidir ann an Ratharsair nuair a bha MacGill-Eain òg. 'S e cuspair dadha-rìribh inntinneach a th' ann cuideachd dè a' bhuaidh a bha aig an eaglais air a shealladh air an t-saoghal agus air beatha. Tha facail agus ìomhaighean a bhuineas do chreideamh a' nochdadh tric na obair agus chithear e gan cleachdadh gus teachdaireachd làidir a thoirt mu ar coinneamh. Mar eisimpleir, anns a' bhàrdachd "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/c/calbharaigh.htm Calbharaigh]" is ann air bochdainn a' bhaile mhòir a tha e a' bualadh. Ann an "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/u/urnaigh.htm Ùrnaigh]" tha e ga rùsgadh fhèin agus ag ràdh gur e "cridhe sgàinte" a tha aige-san.
 
Dh'fhàs e an-àird le beartas de [[beul-aithris|bheul-aithris]] ga chuairteachadh agus còmhla ri sin bha e geur-mhothachail air eachdraidh riaslach a dhaoine tro na linntean. Ghabh bràthair a sheanar pàirt anns an strì ainmeil a ghabh àite ann am [[Bràighe]] an [[an t-Eilean Sgitheanach|Eilean Sgitheanaich]] ann an 1882. Bha cuimhne nan tachartasan sin fhathast beò air beul an t-sluaigh an uair a bha Somhairle òg agus tha a h-uile coltas gun do rinn iad làrach dhomhain ann.
 
=== Dùn Èideann ===
Chaidh e dhan [[Oilthigh Dhùn Èideann|Oilthigh Dhùn Éideann]] ann an 1929. Bha an t-Ollamh Herbert Grierson ga theagaisg, is bha ùidh aig MacGill-Eain ann am bàrdachd John Donne is na bàird "metaphysical" eile. Fhad 's a bha e anns an oilthigh choinnich e ri feadhainn dhan tug e àite mòr a thaobh litreachais. Nam measg sin bha [[Seumas Caird]] agus Seòras Elder Davie agus bha càirdeas dlùth eadar an triùir aca. An uair a bha e na oileanach gus dreuchd na teagasg a thoirt a-mach choinnich e ri [[Ùisdean MacDhiarmaid]]. Bha tarraing mhòr eadar an dithis agus lean sin gus an do bhàsaich MacDhiarmaid ann an 1978. Tha gu leòr den bheachd gun do ràinig Somhairle MacGill-Eain inbhe a cheart cho urramach mar bhàrd ri MacDhiarmaid agus ri [[Edwin Muir]].
 
Thòisich Somhairle a' teagaisg anns an àrd-sgoil ann am [[Port Rìgh]] ann an 1934 agus ghluais e do [[Tobar Mhoire|Thobar Mhoire]] ann an 1938. Tha e fhèin a' dèanamh aithnichte gun robh buaidh mhòr aig àilleachd, trioblaidean agus eachdraidh Mhuile air. Is ann dhan àm sin a bhuineas a' bhàrdachd dhrùidhteach "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/b/ban_ghaidheal.htm Ban-Ghàidheal]".
Ann an 1939 chaidh e a [[Dùn Èideann|Dhùn Éideann]]. Choinnich e an sin a-rithist ri [[Raibeart Garioch]] air an robh e eòlach mar bhàrd bho bha iad san oilthigh. Nochd leabhran de bhàrdachd an dithis, ''Seventeen Songs for Sixpence'', ann an 1940.
 
=== DàinÈiphit do- EimhirAn Dàrna Cogadh ===
As t-fhoghar a' bhliadhna sin chaidh a thogail dhan arm agus chaidh e a thrèanadh ann an [[Sasainn]]. Deireadh 1941 chaidh a chur dhan [[An Eiphit|Èiphit]]. Shruth bàrdachd gu math làidir bho na chunnaic agus na dh'fhairich e ann an sin, mar "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/g/glac_a_bhais.htm Glac a' Bhàis]", "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/l/latha_foghair.htm BhaLatha eFoghair]", air a dhroch leòn aig Blàr El Alamein deireadh 1942 agus thug"[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/g/gluaisibh_gu_deas.htm eGluaisibh gu fogharDeas]"; 1943 a' falbh ospadail"[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/c/curaidhean.htm Deireadh na bliadhna sin nochdCuraidhean]"; "[[Dàin do Eimhir|''Dàin do Eimhir'']]'' agus Dàin Eile''http://www. Tha mòran dhan bhàrdachd seo sorleymaclean.org/bardachd/a'/alasdair_macleoid.htm goilAlasdair leMacLeòid]"; gaol agus fèin-sgrùdadh"[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/d/dol_an_iar.htm B'Dol ean sin a' chiad chruinneachadh dhan bhàrdachd aige fhèin na h-aonarIar]".
 
Ann an "Latha Foghair", tha e a' sgrìobhadh mu dhèidhinn na daoine eile a chaidh mharbhadh anns a' chogadh, neas a bha esan beò:
An uair a bha e deiseil san arm thill e gu teagaisg ann an Dùn Éideann agus bha e an sin gu 1956. As an sin chaidh e gu bhith na mhaighstir-sgoile anns [[Am Ploc|a' Phloc]] agus sin far an robh e gus an do leig e dheth a dhreuchd ann an 1972.
 
"Ghabh aon Taghadh iadsan
Bhon àm sin bha e na sgrìobhaiche aig [[Oilthigh Dhùn Éideann]] agus aig [[Sabhal Mòr Ostaig]].
’s cha d’ ghabh e mise,
gun fhaighneachd dhinn
cò b’ fheàrr no bu mhiosa:
ar leam, cho diabhlaidh coma
ris na sligean.
 
Sianar marbh ri mo ghualainn
Ann an 1977 nochd a' bhàrdachd aige fon thiotal'' [[Reothairt is Conntraigh]]'' agus ann an 1989 chaidh cruinneachadh tapaidh den obair aige fhoillseachadh, [[O Choille gu Bearradh|''O Choille gu Bearradh'']]. Tha an cruinneachadh seo air a roinn na sheachd earrannan a rèir nam bliadhnachan dham buin a' bhàrdachd.
latha foghair."<ref>http://www.sorleymaclean.org/bardachd/l/latha_foghair.htm</ref>
 
Bha e air a dhroch leòn aig Blàr El Alamein deireadh 1942 agus thug e gu foghar 1943 a' falbh ospadail. Anns an t-Samhain 1943, nochd [[Dàin do Eimhir|''Dàin do Eimhir'']]'' agus Dàin Eile ''ann an clò. B' e sin a' chiad chruinneachadh dhan bhàrdachd aige fhèin na h-aonar. An uair a bha e deiseil san arm thill e gu teagaisg ann an Dùn Éideann. Phòs e [[Renee Chamshron]] ann an 1946. Tha an toileachas agus an fhois-inntinn a thug seo dha a' tighinn am bàrr ann an "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/s/solais.htm Solais]" agus "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/n/nighean_is_seann_orain.htm Nighean is Seann Òrain]". Bha iad a' fuireach ann an Dùn Èideann gu 1956.
Tha e soilleir gu leòr gun robh buaidh mhòr aig cuid de bhàird, agus de bhàrdachd, na Beurla air sgrìobhaidhean Shomhairle. Tha e inntinneach beachdachadh air cò aige a bha buaidh air a smuaineachadh agus air an stoidhle aige aig diofar amannan.
 
=== A' Phloc is A' Bhràighe ===
'S e cuspair da-rìribh inntinneach a th' ann cuideachd dè a' bhuaidh a bha aig an eaglais air a shealladh air an t-saoghal agus air beatha. Tha facail agus ìomhaighean a bhuineas do chreideamh a' nochdadh tric na obair agus chithear e gan cleachdadh gus teachdaireachd làidir a thoirt mu ar coinneamh. Mar eisimpleir, anns a' bhàrdachd "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/c/calbharaigh.htm Calbharaigh]" is ann air bochdainn a' bhaile mhòir a tha e a' bualadh. Ann an "Ùrnaigh" tha e ga rùsgadh fhèin agus ag ràdh gur e "cridhe sgàinte" a tha aige-san.
[[Faidhle:UaighShomhairle.JPG|thumb|right|Uaigh Shomhairle]]
 
As an sin chaidh e gu bhith na mhaighstir-sgoile anns [[Am Ploc|a' Phloc]] agus sin far an robh e gus an do leig e dheth a dhreuchd ann an 1972. Bhon àm sin bha e na sgrìobhaiche aig [[Oilthigh Dhùn Éideann]] agus aig [[Sabhal Mòr Ostaig]]. Bha e a' fuireach anns A' Bhràighe, faisg air Port Rìgh. Bhàsaich e [[24 an t-Samhain]] [[1996]] agus dh'fhàg e dìleab luachmhor às a dhèidh aig saoghal na Gàidhlig agus aig saoghal litreachais.
Tha àite mòr aig a' ghaol agus aig poileataics anns a' bhàrdachd aig Somhairle. Anns a' bhàrdachd gaoil aige chì sinn an dà chuid blàths agus teas. Uair agus uair chì sinn an dà chuspair air an snìomh an lùib a chèile agus iad ga bhuaireadh gu rann, mar anns a' chriomag bàrdachd air an tug e an tiotal "Am Buaireadh".
 
== Bàrdachd ==
[[Faidhle:UaighShomhairle.JPG|thumb|right|Uaigh Shomhairle]]
Ann an 1940, dh'fhoillsich MacGill-Eain is Raibeart Garioch leabhran de bhàrdachd ri chèile, ''Seventeen Songs for Sixpence.''
 
Anns an t-Samhain 1943, nochd [[Dàin do Eimhir|''Dàin do Eimhir'']]'' agus Dàin Eile ''ann an clò. B' e sin a' chiad chruinneachadh dhan bhàrdachd aige fhèin na h-aonar. Tha mòran dhan bhàrdachd seo a' goil le gaol agus fèin-sgrùdadh, is [[Cogadh Sìobhalta na Spàinne]]. Bha dealbhan ann le William Crosbie.
Phòs e [[Renee Chamshron]] ann an 1946. Tha an toileachas agus an fhois-inntinn a thug seo dha a' tighinn am bàrr ann an "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/s/solais.htm Solais]" agus "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/n/nighean_is_seann_orain.htm Nighean is Seann Òrain]". Ann an "Gaoir na h-Eòrpa" tha raon eile a bha ga ghluasad gu mòr a' tighinn gu uachdar - 's e sin an strì a bha a' dol air adhart anns [[an Spàinn]] timcheall air 1936-37. Tha e aithnichte gur ann gu poileataics na làimhe clì a bha e air aomadh. Bho phìosan mar "Gealach Ùr" tha e ri fhaicinn gun robh co-fhaireachdainn aige dhan fheallsanachd aig [[Karl Marx|Marx]], ach gheibhear blas na nàiseantachd air an obair aige cuideachd.
 
Ann an 1954, nochd “[[Hallaig]]”, dàn Gàidhlig le MacGill-Eain, ann an clò anns an iris Ghàidhlig [[Gairm]] (Àireamh 8, An Samhradh, 1954). 'S e baile fuadaichte ann an [[Ratharsair]] a th' ann an Hallaig agus b' àbhaist luchd-dàimh aig Somhairle MacGill-Eain a bhith a’ fuireach ann. 'S e aon de na dàin as ainmeil le MacGill-Eain a th' ann an "Hallaig" agus tha e a' nochdadh gu tric anns na duanairean.
Tha raointean farsaing a' fosgladh romhainn anns an t-saothair aig Somhairle MacGill-Eain agus tha sinn mothachail air bàrd Gàidhlig a' sìneadh a-mach agus a' cleachdadh a mhac-meanmna gus cruthan ùra a dhealbh agus a thoirt am follais.
 
Ann an 1977 nochd a' bhàrdachd aige fon thiotal'' [[Reothairt is Conntraigh]]'' agus ann an 1989 chaidh cruinneachadh tapaidh den obair aige fhoillseachadh, [[O Choille gu Bearradh|''O Choille gu Bearradh'']]. Tha an cruinneachadh seo air a roinn na sheachd earrannan a rèir nam bliadhnachan dham buin a' bhàrdachd.
Bhàsaich e [[24 an t-Samhain]] [[1996]] agus dh'fhàg e dìleab luachmhor às a dhèidh aig saoghal na Gàidhlig agus aig saoghal litreachais.
 
Tha e soilleir gu leòr gun robh buaidh mhòr aig cuid de bhàird, agus de bhàrdachd, na Beurla air sgrìobhaidhean Shomhairle. Tha e inntinneach beachdachadh air cò aige a bha buaidh air a smuaineachadh agus air an stoidhle aige aig diofar amannan.
== [[Hallaig]] ==
[[Faidhle:Hallaig.jpg|thumb|Bàgh Hallaig, càrn-cuimhne Shomhairle MhicGill-Eain agus Dùn Cana san t-sealladh.]]
 
Ann an 1954, nochd “[[Hallaig]]”, dàn Gàidhlig le MacGill-Eain, ann an clò anns an iris Ghàidhlig [[Gairm]] (Àireamh 8, An Samhradh, 1954). 'S e baile fuadaichte ann an [[Ratharsair]] a th' ann an Hallaig agus b' àbhaist luchd-dàimh aig Somhairle MacGill-Eain a bhith a’ fuireach ann. 'S e aon de na dàin as ainmeil le MacGill-Eain a th' ann an "Hallaig" agus tha e a' nochdadh gu tric anns na duanairean.
=== Cuspairean ===
Tha àite mòr aig a' ghaol agus aig poileataics anns a' bhàrdachd aig Somhairle. Anns a' bhàrdachd gaoil aige chì sinn an dà chuid blàths agus teas. Uair agus uair chì sinn an dà chuspair air an snìomh an lùib a chèile agus iad ga bhuaireadh gu rann, mar anns a' chriomag bàrdachd air an tug e an tiotal "Am Buaireadh".
 
Phòs e [[Renee Chamshron]] ann an 1946. Tha an toileachas agus an fhois-inntinn a thug seo dha a' tighinn am bàrr ann an "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/s/solais.htm Solais]" agus "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/n/nighean_is_seann_orain.htm Nighean is Seann Òrain]". Ann an "Gaoir na h-Eòrpa" tha raon eile a bha ga ghluasad gu mòr a' tighinn gu uachdar - 's e sin an strì a bha a' dol air adhart anns [[an Spàinn]] timcheall air 1936-37. Tha e aithnichte gur ann gu poileataics na làimhe clì a bha e air aomadh. Bho phìosan mar "Gealach Ùr" tha e ri fhaicinn gun robh co-fhaireachdainn aige dhan fheallsanachd aig [[Karl Marx|Marx]], ach gheibhear blas na nàiseantachd air an obair aige cuideachd.
 
Tha raointean farsaing a' fosgladh romhainn anns an t-saothair aig Somhairle MacGill-Eain agus tha sinn mothachail air bàrd Gàidhlig a' sìneadh a-mach agus a' cleachdadh a mhac-meanmna gus cruthan ùra a dhealbh agus a thoirt am follais.
 
==Clàr-leabhraichean==
*''Seventeen Songs for Sixpence. ''Còmhla ri Raibeart Garioch''. ''Edinburgh: Chalmers Press, 1940.
* ''Dàin do Eimhir agus Dàin Eile''. GlasgowGlaschu: William MacLellan, 1943.
*''Modern Scottish Gaelic Poetry. ''ObarObair Dheathain: Celtic Department of the University of Aberdeen, 1953.
*''Nua-Bhàrdachd Ghàidhlig / Modern Scottish Gaelic Poems: A Bilingual Anthology. ''Deas. le [[Dòmhnall MacAmhlaigh|Dòmhnall MacAmhlaigh.]] New Directions, New York 1977. Td 70-115: "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/a/am_mur_gorm.htm Am Mùr Gorm]", "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/c/camhanaich.htm Camhanaich]", "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/a/an_uair_a_labhras_mi.htm An Uair a Labhras mi mu Aodann]", "Cha do Chuir de Bhuaireadh riamh", "Gaoir na h-Eòrpa", "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/a/an_roghainn.htm An Roghainn]", "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/c/coin_is_madaidhean_allaidh.htm Coin is Madaidhean-Allaidh]", "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/a/a_chorra_ghridheach.htm A' Chorra-Ghridheach]", "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/h/hallaig.htm Hallaig]", "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/c/coilltean_ratharsair.htm Coilltean Ratharsair]", "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/b/ban_ghaidheal.htm Ban-Ghàidheal]", "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/g/glac_a_bhais.htm Glac a' Bhàis]", "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/l/latha_foghair.htm Latha Foghair]", "[http://www.sorleymaclean.org/bardachd/a/aig_uaigh_yeats.htm Aig Uaigh Yeats]".
*''[[O Choille gu Bearradh]]. ''Manchester: Carcanet, 1989.
* [http://www.sorleymaclean.org/files/Hallaig%20a%20Note.pdf Artaigil le Iain MacAonghais "Sorley MacLean’s Hallaig: a note" air loidhne]
 
== Iomraidhean ==
<references />
 
[[Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean an t-Sabhail]]
243

deasachadh